„Aventurile politice” ale șleahtei poloneze în Țara Moldovei în sec. al XVI-lea: expresie identitară a sarmatismului polonez

Ion Cheptene

doi:10.52673/18570461.25.1-76.11

Autori

Ion Cheptene Institutul de Istorie, USM https://orcid.org/0000-0001-9443-2522

DOI:

https://doi.org/10.52673/18570461.25.1-76.11

Cuvinte cheie:

Polonia, Ţara Moldovei, Imperiul Otoman, sarmatism, șleahta poloneză, relații dinastice, identitatepolitică

Rezumat

Articolul analizează „aventurile politice” ale șleahtei poloneze în Țara Moldovei în secolul al XVI-lea, evidențiind modul în care sarmatismul, ca element identitar al șleahtei, a influențat inițiativele pe „cont propriu” ale magnaților polonezi în Moldova. Contextul istoric este determinat de dorința Poloniei de a transforma Moldova într-o zonă tampon împotriva Imperiului Otoman și de utilizarea relațiilor matrimoniale și a alianțelor politice pentru atingerea acestui scop. Treptat, sarmatismul se transformă de la un mit promovat de literatura medievală poloneză, într-o ideologie politică bine dezvoltată, care include în sine stilul de viață și de gândire politică. Cercetarea evidențiază impactul ideologiei sarmatismului asupra comportamentului politic al șleahtei, manifestat prin acțiuni diplomatice și politico-militare independente menite să promoveze interesele poloneze în Moldova.

Referințe

1. Eremia, I. Relaţiile externe ale Ţării Moldovei în documente și materiale (1360-1858), editor, selectarea documentelor, studiul introductiv: I. Eremia, ediţia a III-a, rev. și ad. Chișinău, 2020. 932 p.

2. Simonescu, P. Petru Rareș: Domnul și vremea sa. București: Editura Enciclopedică Română, 1970. 189 p.

3. Ulewicz, T. Sarmacja: studium z problematyki słowiańskiej XV i XVI wieku, Kraków: Studium Słowiańskiego Uniw. Jagiell., 1950. 211 p.

4. Pieradzka, K. Genealogia biblijna i rodowód Słowian w pierwszej księdze "Annales" Jana Długosza. In: Nasza Przeszłość, nr. 81, 1958, 83-116, https://doi.org/10.52204/np.1958.8.83-116

5. Grygiel, S. Próba rekonstrukcji zaginionej części Kroniki Bernarda Wapowskiego. In: Studia Źródłoznawcze, nr. 9, 1964, 105-116.

6. Otwinowska, B. Język, naród, kultura. Antecedencje i motywy renesansowej myśli o języku, Wrocław, 1974, 146177.

7. Bzinkowska, J. Od Sarmacji do Polonii: studia nad początkami obrazu kartograficznego Polski, Kraków, 1994.

8. Małecki, A. Mity etnogenetyczne w samoświadomości historycznej na przykładzie historiografii polsko-

-niemieckiego pogranicza w XVI w. In: Sensus Historiae, nr. 2-3, 2011, 35-53.

9. Werner, W. Historyczność kultury. W poszukiwaniu myślowego fundamentu współczesnej historiografii, Poznań, 2009.

10. Paszynski, W. Sarmaci i uczeni. Spor o pochodzenie Polakow w historiografii doby staropolskiej. Kraków: Ksiegarnia Akademicka, 2016. 277 p.

11. Taras, A.E. Voyny Moskovskoy Rusi s Velikim knyazhestvom Litovskim i Rech'yu Pospolitoy v XIV-XVII vekakh, М.: ACT, 2006. 800 p.

12. Wyczański, A. Szlachta polska XVI wieku, red. Anna Moczar-Demko, Warszawa: PWN, 2019, 112-140.

13. Swiderska Włodarczyk, U. Mentalność szlachty polskiej w XV i XVI wieku. Poznań: Świętego Wojciecha, 2003. 239 p.

14. Swiderska Włodarczyk, U. Szlachta polska wobec Boga i ojczyzny, ed. Świętego Wojciecha, Poznań, 2001. 107 p.

15. Nihil novi nisi commune consensu, [online] http://kwasnicki.prawo.uni.wroc.pl/todownload/NihilNovi.pdf (consultat: 04.XII.2024).

16. Niemczyk, K. Chodeccy a wyprawa mołdawska z 1509 roku. În: Balcanica Posnaniensia, XXIV, Poznań, 2017, 31-43, https://doi.org/10.14746/bp.2017.24.3

17. Niemczyk, K. Problem Pokucia, spornego terytorium polsko-mołdawskiego w końcu XV i początku XVI wieku. In: Studia Historyczne, R. LVII (2014), 151-168.

18. Kozieł, P. Stefan IV Młody - nieznana karta z dziejów relacji polsko-mołdawskich XVI wieku. In: Saeculum Christianum, t. XXIV (2017), 106-118, https://doi.org/10.21697/sc.2017.24.12

19. Unia de la Lublin, în: Akta Unii Polski z Litwą 1385- 1791, wyd. St. Kutrzeba i Wł. Semkowicz, Kraków, 1932, nr. 149, 348-362, [online] https://www.agad.gov.pl/Unia%20Lubelska/Unia%20lubelska%201569%20r.pdf (consultat: 04.XII.2024).

20. Dziubiński, A. Stosunki dyplomatyczne polsko-tureckie w latach 1500-1572 w kontekście międzynarodowym, ed. Uniwersytet Wrocławski, Wrocław, 2005, 287-300.

21. Literae confirmationis articulorum Henrico Regi antea oblatorum. In: Volumina Legum, t. 2, Petersburg: Ohryzko Jozafat, 1859, 151-155.

22. Grzybowski, S., Jan Zamoyski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. 298 p.

23. Swiderska Włodarczyk, U. Homo nobilis. Wzorzec szlachcica w Rzeczypospolitej XVI i XVII wieku, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2017. 69 p.

24. Rezachevici, C. Magnaţii Buczacki-Jazowiecki și Moldova în secolele XV-XVI și ramura necunoscută a acestora, boierii moldoveni Buceaţchi. În: Revista de Istorie a Moldovei, 2006, nr. 3-4, 21-28.

25. Cheptene, I. Personalitatea lui Albert Łaski în istoriografia poloneză. În: Latinitate, Romanitate, Românitate, Ed. 4, 6-7 noiembrie 2020, Chișinău. Chișinău: Centrul Editorial-Poligrafic al USM, 2021, 53-58.

26. Wyczanski, A. Szlachta polska w XVI wieku, Warszawa: PWN, 2001. 270 p.

27. Cynarski, S. Sarmatyzm - ideologia i styl życia. Polska XVII wieku. Państwo, społeczeństwo, kultura, red. In: J. Tazbir, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1969. 220 p., [online] cynarski_sarmatyzm.pdf (consultat: 05.XII.2024).

28. Storchová, L. A Late Humanist Treatise on the Origin of the Bohemians, the Academic Polemics and Their Potential to Perform the Other: De origine Bohemorum et Slavorum by Johannes Matthias a Sudetis. In: Acta Comeniana, nr. 22/23 (46/47), 2009, 149-205, [online] https://philpapers.org/rec/STOALH (consultat: 02.XII.2024).

29. Korenevskiy, A., Kem i kogda byla "izobretena" teoriya "MOSKVA - TRETIY RIM"? In: Ab Imperio, nr. 1-2, 2001, 87-124, https://doi.org/10.1353/imp.2001.0031

30. Krantzius, A. Vandalia, sive Historia de Vandalorum vera origine.... [online] https://books.google.md/books?id=515PAAAAcAAJ&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false (consultat: 04.XII.2024).

31. Cynarski S., Sarmatyzm - ideologia i styl życia, w: Polska XVII wieku. Państwo, społeczeństwo, kultura, red. In: J. Tazbir, Warszawa: Wiedza Powszechna 1977, 224-225.

32. Volumina Legum, t. 1, red. Ohryzko Jozafat, Petersburg, 1859, 299-356, [online] https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/47649/edition/64283/content (consultat: 04.XII.2024).

33. Czubek, J. Pisma polityczne z czasów Rokoszu Zebrzydowskiego (1606-1608), t. 2, proza, Kraków: księgarnia G. Gebethnera, 1918, 102-135.

34. Hieronim, Światowa Rozkosz, 1606, [online] https://www.staropolska.pl/barok/barok_005_002.html (consultat: 04.XII.2024).

35. Twardowski, K. Pochodnia Miłości Bożej z piącią strzał ognistych, 1628., [online] https://www.staropolska.pl/barok/K_Twardowski/pochodnia_01.html (consultat: 04.XII.2024).

36. Żabczyc, J. Praktyka dworska, Kraków, 1615.

37. Ureche, G. Letopisețul Țării Moldovei, prefață de Dan Horia Mazilu, București: MondoRO, 2016. 180 p.

38. Xenopol, A. Istoria Românilor din Dacia Traiană, vol. V, București: Carte Românească, 1913, p. 67.

39. Spieralski, Z. Awantury mołdawskie, Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1967.

40. Milewski, D. Przywilej Jana Jakuba Basilikosa H. Eraclide sa dla Olbrachta Łaskiego. În: Saeculum Christianum, nr. 21, Varșovia, 2014, 291-295.

41. Plewczyński, M. Wojny i wojskowość polska w XVI w., vol. 2, Zabrze: Inforteditions, 2012.

42. Czamańska, I. Wiśniowieccy. Monografia rodu, ed. Poznań, Poznań, 2007.

43. Milewskii, D., Przywilej Jana Jakuba Basilikosa Heraklidesa dla Olbrachta Łaskiego. In: Saeculum Christianum, t. XXI (2014), 292-295.

44. Milewski D. Nie tylko "mołdawskie awantury" - polityka Rzeczypospolitej wobec Mołdawii w epoce nowożytnej. In: Conferinţa știinţifică internaţională: "Tineretul și globalizarea. Probleme și oportunităţi", red. Ștefan Levinţa, Valentin Constantinov, Chișinău, 2014, 104-115.

45. Il. Czamanska. Czy naprawdę były to awantury? Interwencje polskie w Mołdawii w latach 1595-1616. In: Balcanica Posnaniensia Acta et studia, vol. 28, 2021, 57-79, https://doi.org/10.14746/bp.2021.28.20